Jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszę od swoich Pacjentów, to pytania o białko: „Ile białka powinienem jeść po operacji bariatrycznej?”, „Jak obliczyć zapotrzebowanie na białko?”, „Co zrobić, jeśli nie mogę zjeść wystarczającej ilości?”. Dziś spróbuję więc wyjaśnić najważniejsze kwestie związane z rolą białka w naszym organizmie oraz jego zapotrzebowaniem, szczególnie w kontekście operacji bariatrycznych.

Białko, a w zasadzie białka (inaczej proteiny) są podstawowym budulcem naszego organizmu. Składają się z aminokwasów, które wspierają m.in.: regenerację tkanek, budowę mięśni i funkcjonowanie układu odpornościowego. W “normalnej” sytuacji, przyjmuje się, że potrzebujemy dostarczyć ok. 1 g białka na każdy kilogram masy ciała na dobę. Po operacji bariatrycznej natomiast, niemal zawsze obserwuje się stan nasilonego katabolizmu – czyli procesów rozkładu tkanki mięśniowej i innych białek ustrojowych. Wynika to z m.in. drastycznie ograniczonej podaży energii i składników odżywczych. Jeśli nie zostanie dostarczona odpowiednia ilość białka, może to prowadzić do znacznej utraty masy beztłuszczowej. To z kolei negatywnie wpływa na metabolizm, sprawność fizyczną i zdolność do regeneracji. Mówiąc prościej? Zamiast tracić tłuszcz, tracone są mięśnie, co zwiększa ryzyko rozwoju tzw. niedożywienia o charakterze jakościowym. No i, niekorzystnie wpływa na wygląd ogółem – ciało i skóra wydają się bardziej wiotkie, mniej jędrne, brakuje siły, co fachowo nazywamy otyłością sarkopeniczną (krótko: duża ilość tkanki tłuszczowej, mała ilość masy mięśniowej).

Po operacji bariatrycznej organizm potrzebuje więcej białka z kilku powodów:

• sama operacja wywołuje tzw. stres metaboliczny, który zwiększa zapotrzebowanie na energię i białko,
• naprawa uszkodzonych tkanek i regeneracja po operacji wymagają dodatkowej podaży białka oraz energii,
• w pierwszych tygodniach po operacji poziom aktywności fizycznej jest zazwyczaj bardzo niski, co już może prowadzić do utraty masy mięśniowej, 
• po operacjach takich jak np. gastric bypass, absorpcja składników odżywczych, w tym białka, może być ograniczona.*

To, w połączeniu z drastycznym zmniejszeniem podaży diety, wynikającym z mniejszej pojemności żołądka oraz zmniejszonego łaknienia, plus często – z powodu złego samopoczucia, sprawia, że dbanie o odpowiednią podaż białka jest szczególnie ważne nie tylko w pierwszych tygodniach, ale i przez cały pierwszy rok po operacji. To właśnie wtedy dochodzi do największej utraty masy ciała, co zwiększa ryzyko niedoborów białka i składników odżywczych. 

*Badanie Benhaddou i in. (2024) przeprowadzone na szczurach wykazało, że strawność (“przyswajanie”) białka po operacji gastric bypass nie ulega znaczącym zmianom, ale ze względu na przerost błony śluzowej jelit oraz możliwe straty azotu, pacjenci po operacji powinni szczególnie dbać o odpowiednią jakość i ilość białka w diecie. Wyniki tego badania wymagają oczywiście potwierdzenia na ludziach.

W celu utraty masy ciała przy jednoczesnym zachowaniu masy mięśniowej i zapobieganiu niedożywieniu białkowemu, pacjentom po rękawowej resekcji żołądka (sleeve gastrectomy) lub gastric bypass, obecne wytyczne sugerują spożycie białka na poziomie minimum 60-80 g dziennie lub 1,1-1,5 g na kilogram masy ciała na dobę.

Dla bardziej zaawansowanych procedur, takich jak BPD (biliopancreatic diversion) czy BPD-DS (biliopancreatic diversion-duodenal switch), zapotrzebowanie na białko szacuje się na poziomie 90-120 g na dobę lub nawet 2,1 g na kilogram masy ciała na dobę.

W przypadku osób z otyłością zapotrzebowanie na białko wylicza się na podstawie tzw. należnej masy ciała (NMC), aby uniknąć przeszacowania ilości białka wynikającego z nadmiaru tkanki tłuszczowej.

WAŻNE
Wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Chirurgii Metabolicznej i Bariatrycznej (ASMBS, Eisenberg i in. 2022) wskazują, że co najmniej 10% do 35% dziennego pooperacyjnego spożycia kalorii powinno pochodzić z białek, przy minimalnym spożyciu 60 g na dobę. W praktyce oznacza to, że przy diecie o kaloryczności 1500 kcal zalecana podaż białka wynosi od około 40 do nawet 130 g dziennie, w zależności od indywidualnych potrzeb i tolerancji.

Mój komentarz: Na podstawie doświadczenia, uśredniając powyższe wartości, zaleciłabym spożycie białka na poziomie około 80 g dziennie, zakładając, że dieta pacjenta została już rozszerzona do konsystencji stałej i jest ustabilizowana.

Aby obliczyć indywidualne zapotrzebowanie na białko po operacji bariatrycznej, w pierwszej kolejności należy oszacować należną masę ciała. Najprostszym wzorem pozwalającym na jej obliczenie jest wzór, w którym od wzrostu w centymetrach odejmuje się liczbę 100. 

NALEŻNA MASA CIAŁA = WZROST [cm] – 100

Uzyskaną wartość, przemnaża się przez odpowiedni współczynnik – sugerując się poprzednim akapitem, dla pacjenta po rękawowej resekcji żołądka albo po gastric bypass, będzie to 1,1-1,5 g / kg masy ciała / dobę. Przykład:

Osoba o wzroście 170 cm, swoje zapotrzebowanie na białko będzie wyliczać w oparciu o należną masę ciała wynoszącą 70 kg (bo 170-100).

I tak, skoro minimalna podaż powinna wynieść 60 g białka, a według współczynnika 1,5 – górna granica to 105 g, to przedział, w jakim dany pacjent powinien realizować swoje zapotrzebowanie na białko wynosi od 60 go 105 g białka na dobę.

Białko jest kluczowym składnikiem odżywczym, który wspiera funkcje organizmu, takie jak budowa i regeneracja tkanek, produkcja enzymów i hormonów oraz odporność. Jego niedobór, zwłaszcza po operacji bariatrycznej, może prowadzić do wielu następstw niepożądanych, w tym do: 

• zmęczenia i osłabienia wynikającego z utraty masy i siły mięśniowej, 
• “gorszego” wyglądu ciała i skóry ogółem – utraty jędrności, pozoru bardziej wiotkiego ciała,
• osłabienia odporności spowodowanego ograniczoną produkcją przeciwciał, 
• wypadania włosów, łamliwości paznokci.

Dodatkowo, u pacjentów z poważnymi niedoborami białkowymi, istnieje duże prawdopodobieństwo występowania innych niedoborów mikro- i makroelementów.

Diagnostyka niedoborów białka wymaga kompleksowego podejścia, które łączy badania laboratoryjne z obserwacją kliniczną i specjalistycznymi analizami. Dzięki temu możliwe jest wczesne wykrycie deficytów i skuteczne wsparcie pacjenta w powrocie do równowagi żywieniowej. Poniżej zebrałam badania/analizy z czterech najważniejszych grup.

Badania biochemiczne:

• albuminy: niski poziom albumin (poziom albumin <3,5 mg/d) wskazuje na długotrwałe niedobory białka,
• prealbuminy: niski poziom prealbumin – <110 mg/ll; szybciej reagują na niedobory białka, dlatego są bardziej precyzyjnym markerem w krótkim okresie,
• białko całkowite: obejmuje wszystkie frakcje białka w osoczu i pozwala na ogólną ocenę zasobów białka w organizmie.

Obserwacja kliniczna:

Ocenia się masę mięśniową, kondycję skóry, włosów i paznokci, które mogą wskazywać na braki w diecie.

Analiza składu ciała:

W gabinecie dietetyka można przeprowadzić analizę składu ciała, która pozwala określić zawartość beztłuszczowej masy ciała (w tym masy mięśniowej). Spadek tej wartości w połączeniu z innymi objawami może sugerować niedobory białka.

Analiza dziennika żywieniowego:

Szczegółowy dziennik żywieniowy pomaga ocenić ilość i jakość spożywanego białka w codziennej diecie, co może wskazać na potencjalne błędy w odżywianiu i ułatwić ich korektę.

Aby sprostać zwiększonemu zapotrzebowaniu na białko w pierwszym roku po operacji bariatrycznej, warto sięgać po wysokiej jakości źródła białka, takie jak: produkty mleczne (twaróg, serki wiejskie, jogurty typu skyr), jaja, ryby, chude mięso czy produkty sojowe. Szczególną uwagę należy zwrócić na produkty bogate w leucynę, która odgrywa kluczową rolę w stymulowaniu syntezy białek mięśniowych oraz wspieraniu procesów regeneracji organizmu. Do naturalnych źródeł leucyny należą m.in. produkty sojowe, jaja, mięso oraz soczewica. 

Jeśli trudno jest pokryć zapotrzebowanie na białko wyłącznie z diety, dobrym rozwiązaniem może być suplementacja białkiem serwatkowym, które dostarcza łatwo przyswajalnej leucyny.

Więcej na temat źródeł białka oraz strategii zwiększania jego udziału w diecie pojawi się w moim kolejnym artykule. Jeśli ten tekst był dla Ciebie pomocny, będę bardzo wdzięczna za komentarz oraz udostępnienie go w Twoich mediach społecznościowych. Dziękuję!

Maria Brzegowy

Literatura

1. Benhaddou i in. (2024). Effects of gastric bypass on the digestibility and postprandial metabolic fate of 15N dietary protein in rats. PLoS ONE 19(8): e0307075. doi.org/10.1371/journal. pone.0307075
2. Busetto i in. (2017). Practical Recommendations of the Obesity Management Task Force of the European Association for the Study of Obesity for the Post-Bariatric Surgery Medical Management. Obes Facts 2017;10:597–632. doi.org/10.1159/000481825
3. Dagan i in. (2017). Nutritional Recommendations for Adult Bariatric Surgery Patients: Clinical Practice. American Society for Nutrition. Adv Nutr 2017;8:382–94; doi:10.3945/an.116.014258.
4. Eisenberg i in. (2022). American Society of Metabolic and Bariatric Surgery (ASMBS) and International Federation for the Surgery of Obesity and Metabolic Disorders (IFSO) Indications for Metabolic and Bariatric Surgery. Obes Surg. 2023 Jan;33(1):3-14. doi.org/:10.1007/s11695-022-06332-1. 
5. Mantziari i in. (2023). Protein malnutrition after Roux-en-Y gastric bypass: a challenging case and scoping review of the literature. Surgery for Obesity and Related Diseases. 1-9. doi.org/10.1016/j.soard.2022.12.032 
6. Mechanick i in. (2020). Clinical Practice Guidelines For The Perioperative Nutrition, Metabolic, and Nonsurgical Support of Patients Undergoing Bariatric Procedures – 2019 Update: Cosponsored By American Association of Clinical Endocrinologists/American College of Endocrinology, The Obesity Society, American Society For Metabolic & Bariatric Surgery, Obesity Medicine Association, and American Society of Anesthesiologists. Endocrine Practice 25(12). doi.org/10.4158/GL-2019-0406
7. Stenberg i in. (2022). Guidelines for Perioperative Care in Bariatric Surgery: Enhanced Recovery After Surgery (ERAS) Society Recommendations: A 2021 Update. World J Surg (2022) 46:729–751. doi.org/10.1007/s00268-021-06394-9